Hüsrev Gerede (Rizvanbegović)

YAZAR: ZLATKO HADZİÖMEROVİC ( https://www.facebook.com/zlatkobos)

Hüsrev Gerede (Rizvanbegović), Mustafa Kemal Paşa Atatürk’ün en yakın çalışma arkadaşlarından biri olup, Stolac kaptanı ve vakıf kurucusu Ali Paşa Rizvanbegović’in torunudur.

Ailesel kökeni Bosna-Hersek’e dayanan Hüsrev Gerede, Türk askeri, siyasetçi ve diplomat olarak Yeni Türkiye’nin en önemli şahsiyetlerinden biridir.

Bu çok önemli şahsiyet hakkında bana pek çok bilgi ulaştıran değerli dostum, kardeşim Mustafa Çiçekfidan–Festić’e teşekkür ederim. Kendisi, dedesi tarafından Stolac kökenlidir.

Hüsrev Gerede hakkında ya çok az bilgi bulunmaktaydı ya da bu bilgiler gözden kaçmıştı. Ali Paşa Rizvanbegović’in oğlu Ferik Mehmet Ali Paşa, onun oğlu yani Ali Paşa’nın torunu ise Hüsrev Gerede’dir. Hüsrev Gerede, Mustafa Kemal Paşa Atatürk’ün en yakın çalışma arkadaşlarından biri olmuştur.

Hüsrev Gerede, 12 Mart 1884 (bazı kaynaklara göre 1886) tarihinde Edirne’de doğmuş, 20 Mart 1962’de İstanbul’da, 76 yaşında kalp krizi sonucu vefat etmiştir. Türk askeri, siyasetçi ve diplomattır. Türk Kurtuluş Savaşı ve Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en önemli şahsiyetlerinden biri olarak kabul edilir.

Osmanlı Devleti döneminde (1903–1919), Millî Mücadele ve erken Cumhuriyet döneminde (1919–1928) aktif görev almış, 1962 yılına kadar devlet hizmetinde bulunmuştur. Savaşlardaki hizmetleri nedeniyle Miralay (Albay) rütbesine yükselmiştir.

Görevleri ve Millî Mücadele’deki Rolü

Hüsrev Gerede yaşamı boyunca birçok önemli görev üstlenmiştir:

• Atina Askerî Ataşesi

• 1. Kafkas Kolordusu Kurmay Başkanı

• 9. Ordu Müfettişliği İstihbarat ve Siyasi Şube Başkanı

• Temsil Heyeti Genel Sekreteri

• 

Balkan Savaşları, I. Dünya Savaşı ve Türk Kurtuluş Savaşı tecrübesine sahiptir. Daha sonra Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde milletvekilliği yapmıştır.

Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a çıkışı sırasında ona eşlik eden subaylardan biridir. Buradan Anadolu’ya geçilerek millî mücadelenin temelleri atılmıştır. Havza Genelgesi ve Amasya Tamiminin hazırlanmasına katılmış; Erzurum ve Sivas Kongrelerinde alınan kararların şekillenmesinde etkili olmuştur.

Son Osmanlı Meclisi’nde Trabzon milletvekili seçilmiş, Misak-ı Millî kararlarının alınmasında rol oynamıştır. İstanbul’un işgali ve Meclis’in dağıtılmasının ardından Ankara’ya dönmüş ve TBMM’de milletvekilliği yapmıştır.

Kurtuluş Savaşı sırasında iç isyanların bastırılmasında görev almış; Bolu ve Düzce isyanları sırasında Gerede’de esir düşmüş, ancak çatışmaların barışçıl biçimde sona erdirilmesi için çalışmıştır.

1934 Soyadı Kanunu’ndan sonra Atatürk kendisine “Gerede” soyadını vermiştir.

Diplomatik Kariyeri

Cumhuriyet döneminde önemli diplomatik görevler üstlenmiştir:

• Budapeşte Ortaelçisi (1924–1926)

• Sofya Büyükelçisi (1926–1930)
  
  → Bulgaristan’da yeni Türk alfabesinin yasaklanması meselesinin çözümünde rol oynamıştır.

• Tahran Büyükelçisi (1930)

• Tokyo Büyükelçisi (1935)

• Berlin Büyükelçisi (II. Dünya Savaşı sırasında; Türkiye’nin savaş dışı kalması için yoğun diplomatik çaba yürütmüştür)

• Rio de Janeiro / Brezilya Büyükelçisi (1946)

Bir trafik kazası ve emeklilik yaşının dolması üzerine Türkiye’ye dönmüştür.

1934’te Urfa, 1942’de Sivas milletvekili seçilmiş; ancak diplomatik görevleri nedeniyle her iki görevden de istifa etmiştir.

İran, Japonya ve Almanya hakkında kitaplar yazmış; ayrıca Atatürk’e dair hatıralarını kaleme almıştır.

Ailesi, Eğitimi ve Askerî Hayatı

Hüsrev Gerede, 1884 yılında Edirne’ye bağlı Karaağaç’ta doğmuştur.

Babası, Rizvanbegović ailesinden Ferik (Korgeneral) Mehmet Ali Paşa, annesi Fatma Mahinur Hanımdır. Aile kökeni Stolac ve Mostar’a dayanmaktadır.

İlk öğrenimini Edirne’de, orta öğrenimini babasının görev yaptığı Erzurum’da tamamlamıştır. 1905’te Harp Okulu’ndan, 1908’de Harp Akademisi’nden Kurmay Yüzbaşı olarak mezun olmuştur. 2. Ordu’da görev yapmış, Adana olaylarının bastırılmasına katılmıştır.

Balkan Savaşları’nda 7. Tümen Kurmay Subayı, Trakya sınır tespit komisyonu üyesi olmuştur. 1914’te Atina askerî ataşesi olarak görev yaparken, dönemin Türk büyükelçisi Galip Kemali Bey’in kızı Lamiye Hanım ile evlenmiştir.

I. Dünya Savaşı’nda Genelkurmay, ardından 3. Ordu saflarında görev almış; Kafkas Cephesi’nde savaşmıştır. 1917’de Almanya’ya, 1918’de Trabzon’daki Kafkas Barış Komisyonu’na katılmıştır.

Mondros Mütarekesi sonrasında Babıâli Matbuat Sansür Kurulu’na atanmış; Süleyman Nazif’in “Kara Gün” yazısını sansürlemeyi reddettiği için İngilizler tarafından tutuklanmış ve görevinden ayrılmıştır. Daha sonra işgale karşı gazetecilik faaliyetlerinde bulunmuştur.

16 Mayıs 1919’da Mustafa Kemal Paşa ile yola çıkmış, 19 Mayıs’ta Samsun’a ulaşmıştır. Millî Mücadele’nin siyasi ve örgütsel temel belgelerinde aktif rol almıştır. Büyük Taarruz sonrası İstiklal Madalyası ile ödüllendirilmiştir.

1950 yılında oğlu Faruk’u bir kazada kaybetmiştir. Hayatının son döneminde anılarını yazmış ve Yugoslavya’dan gelen muhacirlerin mülkiyet haklarıyla ilgilenmiştir.

22 Mart 1962’de İstanbul’da vefat etmiş, Edirnekapı Şehitliği’ne defnedilmiştir.

İstanbul’da adına bir cadde, 2001 yılında da bir anıt yapılmış; ayrıca hayatını konu alan bir kitap yayımlanmıştır.