AYDIN BOŞNAKLARI
Hazırlayan : Şevket KOÇ ( Boşnak Haber )
Aydın Ege bölgesinde yer alan şehirlerimizdendir. İzmir ,Manisa,Denizli ve Muğla illeri komşularıdır.
Aydın ili ilçe sayısının fazlalığı ile dikkat çeker: Bunlar Efeler,Bozdoğan, Buharkent, Çine, Didim, Germencik, İncirliova, Karacasu, Karpuzlu, Koçarlı, Köşk, Kuşadası, Kuyucak, Nazilli, Söke,Sultanhisar, Yenipazar
Yüzölçümü Yüzölçümü 8.116 kilometre karedir.Nüfusu 1.165.943’tür.AYDIN ilinin Nüfusu En büyük ilçesi EFELER (308.551) , AYDIN ilinin Nüfusu En küçük ilçesi KARPUZLU (10.510) olmuştur.
Bugün Aydın’da Türk, Arnavut,Yörük, Rum, Boşnak,Bulgaristan Türk’ü,Yunanistan Türk’ü ,Makedonya Türk’ü,Çerkez,Ermeni ve diğer etnik gruplar bir arada yaşamaktadır. Aydın’daki bu etnik grupların etkileşimi, birçok yönden zengin ve renkli bir sosyal ortam yaratır. Örneğin, aile büyüklerinden öğrenilen gelenekler, farklı toplulukların kaynaşmasını sağlar. Geleneksel kutlamalar, yerel festivaller ve toplumsal etkinlikler, bu grupların bir araya gelip, kültürlerini paylaşmasına olanak tanır.
AYDIN BOŞNAKLARI
Konumuza esas olan Aydın Boşnakları ise iskan politikasına bağlı olarak yoğun olarak bulunduğu yerlerden biridir .Aydın’da yaşayan Boşnaklar özellikle Söke ilçesi ve ilçeye bağlı Kemalpaşa ve Cumhuriyet mahallelerinde yoğunlukla yaşadığı yerlerdir. Bunun yanı sıra Güllübahçe, Doğanbey, Yenidoğan, Özbey, Savuca ve Akköy gibi çevre mahallelerde de yaşayan Boşnaklar vardır.Bu mahallelerde Boşnak Kültürü ,gelenek ve görenekleri varlığını sürdürmektedir. Bunların yanında Aydın merkez ve ilçelerde de ( Nazilli,Çine ve Kuşadası gibi ) az da olsa Boşnak popülasyonu vardır. Tüm Aydın’da yaşayan Boşnak nüfus belli olmamakla beraber 10.000 -20.000 arası rakam tahmin edilmektedir. Ancak Söke kadar hiçbir yerleşim yerinde Boşnak nufus yoğunluğu yoktur.
Boşnaklar Aydın’da genellikle tarım ve hayvancılık ile uğraşmıştır. Zamanla şehir hayatına da uyum sağlayarak ticaret ve diğer meslek dallarında da uyum sağlamıştır.
Kültürel olarak Boşnakça konuşma geleneğini koruyanlar olsa da genç nesil arasında Türkçe daha baskındır.Boşnak mutfağı ( Börek,Pita,Sarmija gibi yemekler ) ve düğün,bayram gibi geleneksel etkinlikler Aydın’daki Boşnak topluluğunun kimliğini canlı tutmaktadır.
Boşnaklar Aydına Geliyor
Boşnakların Aydın’a geliş hikayesi, genellikle Balkanlar’daki savaşlar ve baskılar nedeniyle yaşadıkları yerleri terk etmek zorunda kalmalarıyla şekillenmiştir. 19. yüzyıl sonları ve 20. yüzyıl başlarında Osmanlı Devleti’nin Balkanlar’dan çekilmesiyle başlayan bu göçler, Aydın’ı bir sığınak haline getirmiştir. Kültürel açıdan, Aydın’daki Boşnaklar, Balkan kökenli geleneklerini Türkiye’nin yerel kültürüyle harmanlamışlardır. Mesela, Boşnakça şarkılar ve halk oyunları, özellikle düğünlerde ve özel etkinliklerde hala görülebilir. “Sevdalinka” adı verilen duygusal Boşnak şarkıları, bu topluluğun nostaljik bağlarını yansıtır. Ayrıca, Boşnakların meşhur kahve kültürü de Aydın’daki evlerde kendine yer bulmuştur; ince çekilmiş kahvenin köpüklü bir şekilde sunulması, misafirperverliklerinin bir parçasıdır. Ekonomik olarak, Boşnaklar Aydın’ın tarım potansiyelinden faydalanmıştır. Zeytin, incir ve pamuk gibi ürünlerin yetiştiriciliğinde çalışmışlardır. Söke Ovası’nın verimli toprakları, onların geçim kaynaklarından biri olmuştur. Günümüzde ise genç nesiller arasında eğitim seviyesi artmış, öğretmenlik, mühendislik gibi mesleklerde çalışan Boşnak kökenli bireyler çoğalmıştır. Sosyal hayatta, Aydın’daki Boşnaklar arasında güçlü bir dayanışma ağı vardır. Aile bağları oldukça önemlidir ve geniş aile yapısı korunmaya çalışılır. Bunun yanı sıra, Boşnak kökenli vatandaşlar, Türkiye’deki diğer Balkan göçmenleriyle de etkileşim içindedir. Söke’de faaliyet gösteren “Aydın Boşnakları Derneği” gibi oluşumlar, kültürel etkinlikler düzenleyerek Boşnak kimliğini gelecek nesillere aktarmayı hedefler. Bu dernekler, aynı zamanda Bosna Hersek ile bağları canlı tutmak için kültürel geziler ve yardım kampanyaları da organize eder.
AYDIN’A İLK BOŞNAK YERLEŞİMİ
Aydın’a ilk Boşnak yerleşimi, kesin bir tarihle belgelenmiş olmasa da, genellikle 19. yüzyılın son çeyreğine, yani 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) sonrasına dayanır. Bu savaşın ardından imzalanan Berlin Antlaşması (1878) ile Osmanlı Devleti, Balkanlar’daki birçok toprağını kaybetmiş ve bu durum, bölgedeki Müslüman nüfusun, özellikle Boşnakların, büyük bir göç dalgasına yol açmasına neden olmuştur. Bosna Hersek’in Avusturya-Macaristan İmparatorluğu tarafından ilhak edilmesiyle birlikte, Boşnaklar hem dini hem de kültürel baskılardan kaçarak Anadolu’ya yönelmiştir. Aydın, bu dönemde göçmenler için cazip bir yer haline gelmiştir çünkü verimli tarım arazileri ve ılıman iklimi, geçimlerini tarımla sürdürmek isteyen Boşnaklar için uygun bir ortam sunuyordu. Özellikle Söke ve çevresi, bu ilk dalgada gelen Boşnak ailelerin yerleştiği ana bölgelerden biri oldu. Osmanlı arşivlerinde, 1878 sonrası Balkan göçmenlerinin Anadolu’nun çeşitli yerlerine iskân edildiğine dair kayıtlar bulunur ve Aydın da bu iskân politikası kapsamında önemli bir destinasyondu. Bununla birlikte, bazı yerel kaynaklar ve sözlü tarih anlatıları, Aydın’a daha küçük çaplı Boşnak yerleşimlerinin 19. yüzyılın ortalarından itibaren, yani 1850’li yıllarda Kırım Savaşı sonrası dönemde bile başlamış olabileceğini öne sürer. Ancak bu erken yerleşimler, 1878 sonrası büyük göç dalgası kadar belgelenmiş ve yaygın değildir. Sonuç olarak, Aydın’a ilk Boşnak yerleşiminin yoğun olarak 1878 Berlin Antlaşması sonrası başladığını söyleyebiliriz. Bu tarihten itibaren Boşnaklar, Aydın’da köklü bir topluluk oluşturmuş ve sonraki yıllarda da (örneğin, Balkan Savaşları ve Bosna Savaşı dönemlerinde) yeni göçlerle bu topluluk büyümüştür.
SÖKE BOŞNAKLARI
Söke ilçesi günümüzde Yüzölçümü 1.064 km2’dir.Nüfusu ise 2024 verilerine göre 123.850’dir.İl merkezine uzaklığı 46 km’dir.
( Mehmet Özen’in anlatımıyla )
Söke Aydın ilinin ilçesi olup Kemalpaşa ve Cumhuriyet mahalleleri yoğun olmakla beraber Güllübahçe, Doğanbey, Yenidoğan, Özbey, Savuca, Akköy ( Didim ) ‘de Boşnak nüfusunu barındırır.
Boşnakların Söke’ye ilk yoğun göçü 1916-1917 yıllarında olur ve bunlar Kemalpaşa mahallesine yerleştirilir. Vehbi Kahya ve Parkçı Murat bu ilk kafilede gelenler arasında hatırladığımız isimler.1926-1927 ve 1950 sonrası gelenler olmuştur.( Not: Akademik çalışmalardan birinde buraya ilk Boşnak göçünün Balkan Savaşları sırasında geldiği ve şimdiki Kemalpaşa mahallesine geldiği yazar.Kemalpaşa mahallesi Cumhuriyet öncesinde Söke’nin Rum mahallesidir. Kemalpaşa ismi
verilmeden önce bu isimle anılmaktaydı. Bakınız : https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/42010.pdf )
Boşnaklar o dönemdeki iskan memuru Postacı Hilmi beyi kendilerine sahip çıktığı için çok sever. Her ne kadar iskan hakkını reddetseler de Hilmi bey kitabına uydurup aileye 45 dekar araziyi Kıztımarı’nda arazi ayarlar. Aile 1952 yılında Söke Cumhuriyet mahallesine yerleşir.
Sökeli Boşnaklar muhafazakarlıklarını kılık kıyafette kadın erkek ilişkilerine yansıtmaz, gençlerin flört ve şakalaşmalarına esnek yaklaşırlardı. Boşnak kızlar tarla dışında başları açık gezerlerdi.
Düğün evinin görevlendirdiği bir bayan gelen hediyeleri yüksek sesle söyler ve herkesin ne getirdiği ortaya çıkardı. Resmi ve dini nikah geçerli olup bu konuda hassas olunurdu. Damat gerdek odasının kapısına kadar götürülüp sırtından vurularak içeri yollanır.
Bu güzel adetler dışında Sökeli Boşnaklar hakkında bilgi vermeye devam edelim.. Çiftçilik en yaygın meslek olup günümüzde inşaat ustaları Söke’de adlarını duyurmuşlardır. Bunun yanında hayvancılık da yaygındır.
Söke’ye uzaklığı 18 km’dir. Kayıtlardan anlaşıldığına göre burada 18.yy’da Aşağı ve yukarı Gelebeç olarak adlandırılan iki yerleşim yeri varmış .Aşağı Gelebeç’te Türkler Yukarı Gelebeç’te ise Rumlar yaşamaktaymış. Köyde Boşnaklardan evvel Rumlar yaşamıştır.1922 yılında Mübadele sonrası Boşnak,Arnavut ,Makedonya ve Selanik göçmenleri yerleştirilir. Bunların yanında Bulgaristan,Karadeniz ve Konya’dan göç edenler olmuştur.1955 Milet depremi buraya ağır hasar verdiği için o dönemki hükümet tarafından şimdiki yere ev yapıp taşınma teklifi edilir. Kimisi taşınırken kimisi eski yerde kalmayı tercih eder.Günümüzde Selanik,Bulgaristan muhacirleri ile Boşnaklar,Türkmenler ve Arnavutlar ikamet etmektedir.
Güllübahçe’de okuyup meslek sahibi olan 265 kişi devletin çeşitli kademelerinde görev almıştır. Bunların 100’e yakını öğretmen 40’a yakını da TSK içinde çoğunluğu astsubay olmuştur. Güllübahçe halkının yüzde 70’e yakını memurdur. Halkta okuma yazma oranı yüksektir.
BOŞNAKLARIN GÜLLÜBAHCE’YE YERLEŞMESİ
Bu kasabaya ilk olarak 1926 yılında Boşnaklar göç etmeye başlamıştır.1 yıl aradan sonra 1928 yılında yeniden Boşnak göçmenler Güllübahçe’ye yerleştirilmeye başlanır.
İşte onlardan bir grup da Söke’ye yerleşirken bir kısmı da Gelebeç yani Güllübahçe’ye yerleşir. Güllübahçe dışında Doğanbey’e yerleştirilen Boşnaklar da olur. Fakat serin havaya alışkın olan Boşnaklar sıcağa,sıtmaya ve sivrisineğe dayanamayıp vefat eder.
Güllübahçe’ye yerleşen Boşnaklar Birferiska,Otoka,Urbizaç,Userzac,Kurja,Krupa gibi yerlerden gelmişlerdir. Günümüzde kasabada 324 Boşnak göçmeninin yanında Akköy’den gelen 63 kişi ile beraber aşağı yukarı 387 Boşnak göçmeni olduğu zikredilir.
Güllübahçe 2022 ‘de yapılan bir protokolle Bosna Hersek’in Moscanica Köyü ile kardeş köy oldular.
“Kızlık soyadım Yılmaz. Çocukluğum Yugoslavya’dan gelme. Önce Selanik’e geldik. Oradan trene binip İstanbul’a geldik. İstanbul’da muhacirhane derler, hani fakirleri beslerler, orada 15 gün durduk. 1947 doğumluyum. Buraya geldiğimizde 6-7 yaşlarında bir şeydim. 1955’de geldik. İstanbul’dan sonra, kimin akrabası varsa semt semt dağıldık. Biz Söke’de Yenidoğan köyüne geldik. Evvelce Muhacir köyü derlerdi. Belediyesi bile var. Ben buraya evlendim geldim. İşte sahibim Boşnak Ramiz Barlak. Çocuklarımız var bir oğlum, iki kızım hepsi evli. Şimdi ben yukarıdan malın başından gelirim. İki yüz kadar kır keçimiz var. Ben gelmezden evvel Rum evleri varmış. Sen ben muhacir geldin, biraz tımarladın oturdun. Sonra devlet, o tarafta deprem olacak diye aşağı ev yaptılar, aşağı göçürdüler. İşte böyle geçinip gidiyoruz.”
Kaynaklar
-https://www.ayto.org.tr/tr/kurumsal/102
-nufusune.com
-https://sehrimaydin.com/tr-aydin-kulturel-mirasi/aydin-in-etnik-zenginligi-ve-goc-hikayeleri/319316
-https://ataturkilkeleri.deu.edu.tr/pdf/dergi9-10sayi/c3_s9_adil_adnan_ozturk.pdf
-http://adudspace.adu.edu.tr:8080/jspui/bitstream/11607/1313/1/TEZ%C4%B0M%20HAZIRRR.pdf
-grok.com
-https://bosnakhaber.com/soke-bosnaklari/
–http://www.yerturk.com/yer-gullubahce-gelebec-koyu.html#ad-image-0
-. Güllübahçe Gelebeç kitabı ,İbrahim Ünlü
-https://www.nisanyanyeradlari.com/?y=&t=S%C3%B6ke&u=1&ua=0
-https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/42010.pdf
-https://www.aydindenge.com.tr/soke/23/05/2022/soke-gullubahcebosna-hersek-dostluk-koprusu-gucleniyor
