BOŞNAKLARIN İSLAMA TOPLU GEÇİŞLERİ GERÇEK Mİ? BU GEÇİŞLER NASIL OLDU ?
Prof. Dr. Refik CATIC
Zenica Üniversitesi Pedagoji Fakültesi Dekanı,
Zenica-BOSNA HERSEK
Osmanlıların gelmeleri ile Boşnakların topluca İslam dinine geçmeleri konusunda tarihçiler yoğun biçimde tartışmışlardır ve tartışımaktadırlar. Ancak bu konuda tek bir cevap yoktur. Bu sürecin çok nedeni vardır. Bir önemli husus, Osmanlılar, yerel halkı İslam’a geçme konusunda kesinlikle zorlama veya topluca davet yapmamştır. Bosna nüfusunun çoğunluğunun Müslümanlaşlması için birçok nesil geçmesi gerekmiştir ve bunun en iyi göstergesi de Slaven adetlerinin korunmasıdır.
Bosna, Osmanlıların kontrolü altında olan diğer bölgelere göre, her zaman özel bir entite olarak görülmüştür. İlk başta Sancak olan Bosna, daha sonra da Eyalet statüsüne yükselmiştir. Osmanlılar işgalden sonra kendi tımar sistemini uygulamaya başlamışlardır. Böylece toprakların yönetimi Sipahilere
verilmiştir. Onlar da, buna karşılık olarak savaş esnasında orduyla katılmak zorunda idiler. Osmanlılar döneminde toprakların sadece Müslümanlara dağıtımı zorunluluğu yoktu, ancak zamanla sadece Müslümanlara verilmeye başlandı . Bosna’da dağıtılan topraklar daha sonradan babadan oğula kalmıştır
Böylece toprak sahipleri genelde Müslümanlardı. Hıristiyanlar ise köylü ve işçi idiler.
İslamın bu bölgede topluca kabul edilmesinin nedenlerden birisi Bosna Kilisesinin o zamanlarda güçsüz olması idi. Bosna Kilisesi ve Roma-Katolik Kilisesi (bazı bölgelerde Ortodoks Kilisesi) arasında yaşanılan anlaşmazlıktan dolayı, Bosna’nın büyük bir kısmında zayıf ve organize edilmemiş bir din yapısı mevcuttu. Boşnyanların büyük bir kısmı için din, geleneklerin ve inançların birleştiği noktadır. Boşnyanların kendi dinleri zayıfladığı için, halkın Hıristiyanlıktan İslam’a geçişleri de çok kolay olmuştur. İslam, hem malına sahip çıkmak isteyen Bosnalı zenginler tarafından, hem de sıradan insanlar
(halk) tarafından kabul edildi.
İslam’a topluca geçişlerin nedenleri çoktur. Bazı kaynaklardan Bosna Kilisesinin ve İslam dininin bir birine benzerliklerinin de etkili olduğu anlaşılmaktadır: Günde beş defa dua, oruç tutmak, haçın kabul edilmemesi, ikona ve fresklerin yasak olması vb… Baz› kaynaklarda İslam dinine mensup kişilerin
Hıristiyanlara göre daha iyi bir durumda olduklarını ifade etmektedir. Bir diğer kaynakta ise, Bosnalı Heretiklerin, savaş halinde oldukları Hıristiyan kilisesine karşı kendilerini koruyabilmek için İslam’ı seçtiklerini öğrenmekteyiz.
Osmanlıların gelişlerinden önce son Bosna Kıralı Styepan Tomaşeviç, Papaya, heretiklerin Bosna’da kalmayacağına dair bir söz vermiştir ve böylece heretik halk arasında korku yayılmıştır. Dolayısıyla, Bosna’daki insanların İslam’a geçişleri, büyük bir ihtimalle kendiliğinden ve ferdi olarak birçok nedenden etkilenerek olmuştur.
Müslümanların bulunduğu yerler çok gelişmişti. O dönemde kurulan Saraybosna ve Mostar gibi şehirler, çok çabuk ve İslam ruhunda gelişiyorlardı. Dolayısıyla köyde yaşayan ve zor durumda bulunan birçok Hıristiyanın İslam’a geçmesi ve bu büyük/hızlı gelişmenin bir parçası olması tabiidir. Ayrıca, Habsburg Monarşisi, Venedik ve Macaristan ile yapılan savaşlarda esir düşen Hıristiyan askerler de kendi özgürlüklerine kavuşmak amacıyla İslam’a geçmişlerdir. İslam’a yeni geçiş yapanlar da genelde büyüyen şehirlere yerleşip onun daha da gelişmesine katkı sağlamışlardır.
Bazı kaynaklara göre, Osmanlı döneminde Müslümanlara daha çok hak ve ayrıcalık tanınıyor olması bazı Hristiyanların İslam’a geçmelerine neden olmuştur. Ancak Osmanlı dönemindeki Müslümanların haklar› konusunda bilinen gerçek biraz abartılı idi. Sultana, Hıristiyan ve Yahudiler kişi başı vergi
ödemek zorunda idiler. Ancak Müslümanlar da dini bakımdan zekat denilen bir tür dini vergi ödüyorlardı. Katolikler ise kendi kiliselerine istek üzerine bağış verebiliyorlardı .Müslüman bir ülkenin Müslüman olmayan insanlara karşı davranışı, Avrupa’daki Hıristiyan ülkelerin Hıristiyan olmayanlara karşı gösterdikleri davranıştan ve hatta farklı Hıristiyanlık öğretilerinin birbirlerine karşı (Katolik Protestan, Katolik-Ortodoks) olan davranışlarından her zaman çok daha iyi olmuştur.
