GÜNEYİN İNCİSİ ADANALI BOŞNAKLAR

           Adana,Türkiye’nin en kalabalık 6.şehridir.Türkiye’nin Güney bölgesinde“Beyaz Altın (Pamuk)” ambarı olarak adlandırılan en bereketli toprakları barındıran ildir. Merkezi Seyhan Nehri üzerindedir.

  Adana ‘nın nüfüsu 2020 yılı verilerine göre 2.270.298′ nüfusu vardır. Yüzölçümü 14.125 Km2’dir.

 Boşnakların Adana’ya Yerleşme Tarihçeleri

Dünyanın en eski yerleşim yerlerinden biri olan Adana’ya toplu Boşnak göçleri 1878’den sonra başlamıştır.Ancak 1840 yılında Sarıçam ilçesine bağlı Çiçekli Köyü’ne 1840’ta yerleşen ve benliklerini kaybetmiş olan Boşnak göçmenleri vardır.1840’lardan bugüne yaklaşık 180 yıldır Boşnak varlığı söz konusudur. Adana’ya Boşnak göçleri direkt olduğu gibi Kayseri ,Yozgat ve civar illerden de olmuştur.Bunun yanında devlet farklı yerlerden şehre iskan yapmıştır.

Adana’ya ilk gelen Boşnaklar hakkında yeterli bilgi olmamakla birlikte 1840 tarihinde de Konya Ereğli Kasabasından Adana’ya gelen Boşnaklar en eski tarihli Adana’ya iskan edilenler olarak kabul edilirler

Çiçekli Köyü’nden başka 1890’larda Adana’ya gelen Boşnaklar vardır.. Bunun en canlı örneği Bosnalı Salih Efendi ve ailesidir. Miçeviç sülalesine mensup Salih Efendi ,2 kardeşi ve annesini alarak önce İskenderiye, sonra Hayfa üzerinden Mersin limanına gelir ve Tarsus üzerinden Adana’ya yerleşir..

Adana’da Boşnakların 100 yıldan fazla bir süredir yaşadıkları tespit edilmiştir. Adana’ya yapılan Boşnak göçlerinin doğrudan ya da dolaylı olarak başka illerden yapıldığı tespit edilmiştir. Özellikle Boşnakların Konya, Karaman, Adapazarı, Yozgat, Kayseri, Aydın, Osmaniye, Kahramanmaraş, Sivas illerinden geldikleri tespit edilmiştir.

1879 yılında Adana’ya Yumurtalıka 100.Yüreğir’e 280.Ceyhan’a 220.Osmaniye’ye 100 ve Kozan’a 20 olmak üzere 720 Boşnak yerleştirilir.

1923 yılından 1930 yılına kadar aralıklarla Adana’ ya Boşnak göçleri devam etmiştir.Boşnak derneklerine göre Adana’da yaşayan Boşnak nüfusunun 5 bin ile 10 bin civarında olduğu iddia edilmektedir. Bu köylerde doğup Adana merkez ilçelerinde yaşayan nüfus kayıtlarını yaşadıkları yere aldıran Boşnaklar da vardır. Tespitlerimize göre Adana yaşayan toplam Boşnak nüfusu 3 bin ile 4 bin civarındadır.

Adana’ya Yerleşen  Boşnak  Sülaleleri

1905 tarihine kadar ( Kadiç ve Bakiçler dahil edildiğinde ) Adana’da ortalama 15-20 Boşnak hanesi vardır.1905 tarihinden sonra Boşnak nüfusu giderek artar.

Bu tarihten sonra Adana’ya gelen aileler sırasıyla;

1902 –Kadiçler ( Pakalın ailesi)

1905- Bakiçler ( Akutlu ailesi)

1910- Krijeştorlar ( Gül ailesi –Şevketiye Köyünde ikamet etmektedir)

1910-İmamoviçler

1910-Selimoviçler( Akalın ailesi)

1913- Fazliçler ( Aksoy ailesi)

1915-Maslahatlar ( İlba ailesi) Tepebağ mahallesinde iskan edilmiştir.

1916-Kadiçler ( Kadıoğlu ailesi)

1920-Bijelovaclar (Kanaatbilen ailesi)

1920-Hacoviçler ( Yılmaz ailesi)

1920-Hociçler

1926-Adiloviçler (İvegin ailesi)

1930-Dizdarlar ( Işıldak)

Boşnakların en çok iskan edildiği yerler Köprüköyü ve Döşeme’dir.Burada Boşnaklar kendi dillerinde konuşuyorlardı. Köprüköy’de iskan edilen Boşnaklara yerel halk gavur derdi. Döşeme mahallesinin E5 karayolu nedeniyle ikiye bölünmesiyle buradaki Boşnaklar farklı yerlere dağılmışlardır.İlk gelenler geçim kaynağı olarak karocu,sıvacı,amele,inşaat işleri,kerestecilik,pazarcılık gibi işleri yapmışlardır. Halen en kalabalık Boşnak popülasyonu Köprüköyde vardır.Burada tahmini 700 aile olduğu sanılmaktadır.(Bu araştırmayı yapan Ufuk Süslü’nün rakamsal ifadelerini sunacağız bundan sonra). Döşemede ise 50 hane,Yeşilevler ve civarında 300 hane ki ,Narlıca’da 200 hane,Denizli 300 hane,İsmetpaşa 100 civarı aile,Sakarya 100 hane ,Mithatpaşa 50 hane,Merkez bölgelerinde 300 hane ,Çukurovada 1000 hane ,Yüreğir’de dağınık bile olsa 500 hane, Sarıçam ilçesinde 300 hane,Ceyhan ve çevresinde (Hamitbey bucağı ve Nalçacı gibi) 500 hane,Şevketiye beldesinde 250 hane ve Çiçekli köyünde 100 hane sayılır.Kısaca tahminen 4600 hane Adana içi ve civarı,200 hane de diğer ilçe ve köyler olmak üzere 4800 tahmini Boşnak ailesi vardır.

Adanalı  Boşnakların  Geçim  Kaynakları

 Boşnakların Adana ekonomisine katkıları vardır. Daha çok iş gücüne dayalı ve üretime yönelik iktisadi faaliyetleri görülür. Okuyan genç kesim daha çok doktor,mühendis,avukat,öğretmen olarak mesleklerini icra eder. Kazım Başer (Trikoviç) 1974 yılında Yavuzlar mahallesi muhtarı seçilmiş ancak görev süresi dolmadan 1977 yılında vefat etmiştir. İnşaat sektöründe deÖmer Kanaatbilen’i sayabiliriz.

 Köylerdeki Boşnaklar da tarım ve hayvancılıkla uğraşır. Şevketiye (Ünlüce),Hamitbey bucağı ve Narlıca gibi köylerde Boşnaklar bulunur. Hamitbeybucağı Köyü’nde Paşiç,Semaniç ve Şehoviçler bulunur. Hamitbeybucağı Köyü Boşnakları tarımla uğraşırlar.

 Diğer köylerde de daha çok göçmenlerle beraber yaşarlar.Mesela Ünlüce Köyü’nün yarısı kadarı Boşnak diğer yarısı da Arnavut olup muhtarı da Arnavuttur. Bu köyde Prijepoljeli Krijeştorlar vardır. 1926 yılında eski adı Şevketiye ,şimdiki ismiyle Ünlüce köyüne 7 hane ve 35 Boşnak muhacir yerleştirilmiştir. Bu muhacirler, Novipazar,Pljevlja (Taşlıca) ve Bijelopolje (Akova)’den gelenlerden oluşmaktaydı

 Krijeştorlar 1907 tarihinde Karaman’a yerleşir. Ardından Adanaya gelirler. Ünlüceli Boşnaklardan Gül ailesi Adana Boşnaklarının tanınmış ailesidir. Kasım Gül Adana Bosna Kardeşlik Derneği’nin başkanlığını yürütmekte (2021) ve birçok defa yönetimde yer almış bir isim olarak öne çıkmıştır.

  Adanalı Boşnakların  Kültürel  Özellikleri

Adanalı Boşnaklar daha çok kent kültürü özellikleri taşımaktadırlar. Hem köyde hem de kentte evleri ve akrabaları bulunmaktadır. Adana kültürü ile entegre olduklarından Boşnakça konuşmamakta fakat Boşnak kimliğini korumaktadırlar. Daha çok Adana dışından gelen (Sivas yöresi) Boşnakçayı kullanmakta ve Boşnak kültürünü yaşatmaktadırlar. Sivas’tan gelenler dışında Yozgat ve Kayseri‘den göç eden Boşnaklar da kültür ve dillerini iyi konuşmaktadırlar. Bunlar Sancak Boşnakçasını kullanmaktadırlar. Çocukları ise Boşnakçayı öğrenmemişlerdir. Özellikle yerleşik Türkmen-Yörük Türkleri Boşnakçayı yabancı dil olarak gördüklerinden, ilk gelen göçmenlerin de Türkçeyi bilmemelerinden dolayı karşılaştıkları öteki muamelesinde Boşnakçanın çocuklara öğretilmesi baskılanmış bir davranış olmuştur. Zamanla bu algı unutulmuş, gençler Türkçeyi iyi öğrenmiş ama bu seferde Boşnakçayı unutmuşlardır. Türkçenin düzgün konuşulması Boşnakların sosyal uyum sağlamasında önemli rol almıştır.Merkezdeki Boşnakların birçoğu Sivas, Kayseri, Konya illerinden gelen Boşnaklardır. Yüreğir, Seyhan ve Çukurova ilçelerinde yaşayan Boşnakların birçoğu  Boşnak köylerindeki Boşnaklarla akraba olan Boşnaklar değildir. Bu nedenle merkezdeki Boşnaklar ile köylerdeki Boşnaklar arasında kültürel anlamda derin farklılıklar oluşmuştur. Özellikle merkez ilçelerde yaşayan Boşnakların büyük bir çoğunluğu yöresel kültürle entegre olmuş durumdadır. Merkezdeki Boşnakların külürel özelliklerini tam olarak yaşatmadığı, unuttuğu, gelecek nesle aktaramadığı tespit edilmiştir. Çok az da olsa şehirde yaşayan bir kısım Boşnak’ın köydeki Boşnaklarlar kültürel ilişkileri devam etmektedir..r. Adana’da Boşnaklar meslek olarak Öğretmen, doktor, memur, polis, asker, işçi, gibi meslek dallarında çalışır. Çiftçilik, hayvancılık işiyle köydeki Boşnaklar uğraşır. Boşnaklar çalışkan insanlardır. Evlerini, bahçelerini çok temiz ve düzenli tutarlar. Börek yapmayı ve yemeyi, kahve içmeyi çok severler. Boşnakların yöresel halk kültüründen etklenmeleri ve yöresel kültüre katkıları çok önemlidir. Boşnaklar yaşadıları bölgeye katkısı olan önemli insanlardır.

Boşnaklar üzerinde ki bir diğer algıda önceleri Arnavutlarla karıştırılmalarıdır. Bu da zamanla düzelmiştir. Bu yüzden bazı yerlerde resmi kayıtlarda yörede Boşnaklar olmasına rağmen Arnavut olarak tek kimlik beyan edilmiş ve kayıtlara geçmiştir. Payas Sokollu vakfiyesinde ve kalesinde görevli Kale Dizdar ve 73 askerinin maaş kayıtları “Arnavut” olarak geçmektedir. Bunda Arnavutların da yöreye Boşnaklar ile beraber gelmeleri etken olmuştur. Boşnak bireyler daha çekinik davrandıklarından Arnavut kimliği öne çıkmış olabilir. Bu grupda ise rol modeli Bosnalı Salih Efendidir.

 

 Adanaya  İlk  Gelen  Boşnakların  Çektikleri

Adana’da yaşayan Boşnaklar orta gelirlidir. İlk gelenler yoksulluk çekmişlerdi. Yoksulluğun tek nedeni ekonomik değildi, aynı zamanda güç ve gelir dağılımındaki dengesizlik, eğitim düzeyinin düşüklüğü, kalifiye olmayan iş gücü, politika uygulamaları, sosyal desteğin yokluğu, yoksunluk, tarihsel, sosyo ekonomik ve kültürel yapı yoksullukla yakından ilgilidir İlk gelenler daha çok kol-kas gücü gerektiren işlerde çalışmışlardır. İş sahaları daha çok inşaatcılık, sıva ve karo işçiliği üzerinedir. Evlerini aynı mahallede imece usulü yapmışlardır. Büyük ve geniş aileler ise aynı avlu içinde tek odalarda ikamet ediyorlardı. Bu mahalleler; Kuruköprü, Yeşilevler, Döşeme, Sinanpaşa ve Köprüköyü gibi merkezden biraz uzak yerlerdi. Döşeme mahallesi merkeze en yakın yerdir.

Arnavutlarla evlilikler ve birlikte yaşama daha sık rastlanır bir durumdur. Çocuk sayısı giderek azalmaktadır. Entegrasyon sağlandığından bir çok  toplumla aynı seviyede Kabul edilebilir düzeydedir. Boşanma eylemi onaylanmaz. Boşnak dışı evliliklerde boşanma oranı daha fazladır. Çukurovada Boşnak aileler, çocukları Türkçeyi tam ve doğru öğrensinler diye kendilerince fedakarlık yaparak, aile içinde Boşnakçayı konuşmamışlar ve çocuklar kendi anadillerinden mahrum bırakılmışlardır. Çevrelerindeki ve okullarındaki Boşnak olmayan bireyler de rol modeli olmaya adaydırlar.Bu etki iki nesil sonra Boşnaklarda “ben kimim” sorusunun daha sık sorulmasına neden olmuştur.

1876 ile 1920 dönemi Türkiye içinde zor geçen bir dönemdir. Bu zor dönemlerde 23 Kasım 1883 yılında, Adana`ya Bosna’dan 2000 hanelik Boşnak muhacirin gönderilmesi ve iskanı için Dahiliye Nazırlığı Adana vilayetiyle yazışmalar yapılmıştır. Bunlar da tahminen Hamitbey Bucağı’na yerleştirilmiştir.

 Adana bölgesinde Ermeni isyanları ve Fransızların 4 yıl 6 ay süren işgalleri, tüm vatandaşların üzerinde ağır bir travma oluşturmuştur. Boşnaklar zaten Bosna’da yaşanan isyan ve savaşlar sonucu eş zamanlı travma yaşadıklarından bu olaylarda ikinci bir travma olmuştur. 1992’de başlayan Bosna Savaşı burada Boşnak kimliğinin yeniden hatırlanmasına ve canlanmasında etkili olmuştur. Çukurova da Türk vatandaşı olup da bölgenin diğer dillerini (Arapça,Kürtçe, Boşnakça, Arnavutça) konuşanlar çift dilli/çatal dilli olarak damgalanırlar. İlk dönemlerde Boşnakların yerleştiği Köprüköyü mahallesi,“Gavurköy” olarak bölge halkı tarafından adlandırılmıştır. Fakat bu alışkanlık daha sonra terk edilmiştir.

 

 Çukurovada Yerleşik Boşnakların Orjinal  Soyadları

Bu kısmı da Ufuk SÜSLÜ’nin çalışmasından alıntılayarak anlatalım..

“Çalışmalarım sırasında tespit edebildiğim soyadları şunlardır;

Aslanağiç (Saraybosna), Hamzagiç (Tara-Sancak), Hamziç (Sancak),İmamoviç (Sarayevo), Koliç (Bjelepolje), Aliömeroviç (Caka-Kolaşin),Kaliç (Kolaşin), Krjeştor (Sancak), Yakupoviç (Taşlıca/Starina), Alibaşiç (Prijepolje-Sancak), Hasan Begoviç (Kolaşin/Vraniş), Bakiç (Taşlıca-Lever Tara), Caka Sancak), Koyoniç (Kluç), Dizdar (Orohçe), Hot (Prijepolje), Fetahoviç (Rozaje), Davutoviç (Brodarevo), Huluçliç (Rogatica), Hacı Selimoviç (Banjaluka), Hoçiç (Kolaşın), Hacoviç (Kolaşın), Maslahat (Taşlıca-Lever Tara), Mustaviç (Sazingrad), Nisiç (Karadağ), Selimoviç (Sancak), Memişoviç (Sarayevo), Kadiç (Sarayevo), Avdoviç (TaraninLever Tara/Taşlıca), Fazliç (Priboj/Sancak), Baranin (Kolaşın), Şahoviç (Kolaşın), Musliç (Prijepolje), Ayanoviç (Prijepolje), Zuboviç (Srebrenica),Adiloviç (Derventa/Sancak), Baboviç (Karadağ), Celiloviç (Kolaşın), Aslanoviç (Sarayevo), Martinoviç( Sancak), Dizdaroviç (Priboj), Çavuşoviç (Sancak), Alibaşiç (Sancak), Begoviç (Sarayevo), Kraşnik (Kolaşın), Karışık((Sancak/Taranin)), Çurçeviç (Taranin), Becoviç (Taranin), Kulinoviç (Sancak), Skakiç (Hersek), Herdiç (Sancak), Deliç (Sancak), Tandıroviç (Sancak), Dervişoviç (Brçko), Kuliç (Sancak), Muhiç (Sancak), Suçiç ( Kolaşın/Tazin), Şevkiç ( Sancak), Becoviç (Sancak), Aslanağiç (Sarayova–1897-İstanbul)), Şevkiç (Sancak), Çoraliç (Sancak), Oviç (Sancak), Harbaşoviç (Sancak), Hırcaliçi (Sancak), Salkiç (Sancak), Elkasoviç (Sancak), Şizmiç (Sancak), Piviç (Sancak), Paşiç (Sancak-En zengin sülale olarak bilinir), Okiç (Sancak), Toniç (Sancak), Şepiç ( Tazin), Şevkiç (Tazin), İskenderoviç (Üsküp), Ömeroviç (Kolaşın), Begoviç(Kolaşın-Vraniş), Yakupoviç (Taslıca-Taranin), Kojoniç (Kluç-Sancak), Fetahoviç (Rozaje Sancak), Caka (Sancak), Huluçliç (Banjaluka, Sancak), Selimoviç (Sancak), Zuboviç (Srebrenitsa), Tırkoviç (Tara, Sancak), Celiloviç (Kolaşin) Bunun haricinde Paşiç,Haradbaş,Kardiyan,Tutiç gibi sülaleler de vardır.

Adanalı Boşnakların Nasreddin Hocası Maho 

Orhan Kemalin kitap karakterlerinden biridir “Maho”. Boyu iki metreden uzun olan bu Boşnak göçmeni aslında 1960’lardan 80’lere yaşamış, gerçek bir karakterdir. Boyu o kadar uzundur ki, bir gün bindiği motoru çalıştırınca, motor ayaklarının arasından kayıp gitmiştir. Musliç sülalesinden olan Maho, Adanalı Boşnakların Nasrettin Hocası gibidir. Saçı uzun olan Maho aynı zamanda Harley Davidson tarzı motor kullanmakla da ünlüdür. Şakaları ile meşhurdur. Zamanın kabadayılarına bile taş çıkartan bu adam, sıkıntısı olan tüm Boşnakların yardımına da koşmuş ve onların haklarını savunmuştur. Çalıştığı fabrikada kadınlar kavgaya tutuşunca kimse ayıramamış, Maho’ya müracaat edilince o da su ile kadınları ıslatarak ayırabilmiştir.Karısı ile kavga eden Maho, karısını evinin ikinci katından aşağı atmış (1982’de) zavallı kadın o esnada oradan geçmekte olan tenteli ekmek arabası sayesinde kurtulmuştur. İşte Maho, kızdı mı korkulası bir adamdır.

Musliçler ve Osman Lopata

 Musliçler kalabalık bir aile olup tahminen 70 hane kadardırlar. Sivas Dendil`den gelen Musliçler Hoçiçlerle de akrabadırlar. Bir diğer karakterde “Osman Lopata”`dır. “Lopata” Boşnakça “kürek” demektir. Döşemede oturan ve kendisi de Boşnak olan Osman beyin boyu uzundur ve orantılı olarak da elleri ve ayakları da oldukça büyüktür. Boşnaklar Osman Lopata lakabını takmışlardır. Tabi Boşnakların bir özelliği olarak bu lakap kalıcı olmuş ve Osman’ın da sıfatı halini almıştır. Bu aslında kimseyi rahatsız da etmemiş ve Osman bey de buna kızmamıştır.

 Boşnakların Damadı Orhan Kemal

 Yazar Orhan Kemal, Musliçler`den Hayriye hanımla evlenir. Boşnakları yakından tanıyan Orhan Kemal onlardan etkilenir ve romanlarında onlara yer verir. Böylece Boşnaklar Adana’da edebiyat alanında da katkıda bulunmuş olurlar. Mesela “Hanımın Çiftliği” ‘ndeki Cemşir Ağa’nın 4 eşinden biri Boşnak’tır ve onun kızı Güllü de romanın başkahramanıdır.

Orhan Kemal Cemile karakterine de yer verir romanlarında. Arkadaş Islıkları, Avare Yıllar, Grev, Dünya Evi, Cemile gibi eserlerinde başkahramanları Boşnaklar olmuştur. Kahveci Aliş, Cemile, Güllü, Maho karakterleri Boşnak’tır. Tetka der teyzeye ve Kahveci Alişin Akordeon ve Gusli çalmasından bahseder.

 Adanalı Boşnak Sporcular

 Sportif özellikleriyle öne çıkan Boşnaklardan futbol deyince de aklımıza gelen Adanalı Boşnak sporcular ise şunlardır; 1955/60larda Köprüspor ve Ankara gücünde Bek oynayan Remzi Hotlar (Adanaspor-kaza kurşunu ile vefat etmişti), Ziya Yurtlugil ( Antalyaspor), Morlu Yaşar (Müdafaa-Köprü spor),Recep Hotlar (Köprüspor kalecisi)

 1950’de Boşnaklar Köprüspor’u kurarlar. Köprüspor o dönemde amatör takımdır. Adana’nın amatör spor kulüpleri; Sümerbank, Milli Mensucat, Torosspor, Seyhanspor`un kuruluşlarında Boşnakların da katkıları vardır. Boşnaklar bu kulüplerde top oynamışlardı. Mesela Selim Nurgel Milli Mensucatın (orta bek) geçilmez lakaplı orta uçtur. Ayrıca bir de Çılgınlar/Şimşekler grubu vardır.1940’larda birçok Boşnak Adanaspor yanlısı olduğundan bu kulübe üye olmuştur.

  Voleybolda ise; milli bayan voleybolcu Nalân Gülergin (İskenderoviç), Ali Rıza Akın (Beşiktaş, DSİ, şimdi antrenördür) Ufuk Akalın (A milli antrenörü, SSK, TMO) Utku Süslü (DSİ; SSK, Petrol ofisi), Selin Akın (Çukurova Üniversitesi,Bahçelievler Koleji, Ankara Numune), Semih Akın (Halk Bank, İBB Yeniköy, DSİ), Ramiz Zevker (DSİ, Tokat, Hatay TEDAŞ) Cumali Yıldır (Baba Cumali-Galatasaray, Arçelik, Tuborg).Yüksel Yıldız da Sasa, Adana DSİ ve Tokat Niksar’da oynamıştır. Ufuk Akalın, Emin Tara`nın torunudur.

Emin Tara çetecilik yapmış ve bir Sırp paşasını vurduğu için Sırbistan’a girişi yasaklanmış olan kişidir. Emin aco (amca) çetenin sağlıkçısıdır aynı zamanda. 1903 yılında Raoniçka Buna(Raonik) ayaklanması olmuştur.Bu dönemde Sırplar’a karşı savaşan/direnen aileler; Yeni Pazar (Novi Pazar) da Mujçinoviç kardeşler, Abid Alisanoviç ,Ruşid ve Emin [Tara] ‘dır.Sırplar bu direnen ailelere “Türkofiller” (Osmanlı yanlısı) adını takmışlardır.

 Yüzme sporunda da Adana`da isim yapan sporcularımız vardır. Şenol ve Hasbi Uçar (Podpeçanlardan -anne tarafından Boşnak’tırlar) kardeşler 80`li yılların yüzme dalında Boşnakların medarı iftiharlarıdırlar. Genç nesilden su topunda milli atlet olan Simay Yavuz da (Alibaşiç) gurur duyduklarımız arasındadır.

                                                     Diğer Tanınmış Adanalı Boşnakları

Cumhurbaşkanı yaveri olan Metin Özbek,bir dönem Numune hastanesi başhekimliği yapan Genel Cerrah Atilla Akova 1960’ların ünlü Adanalı Boşnak kabadayısı Beyamil (Beyamil, İmamoviç sülalesindendir)

Maho`yu bıçakla yaralayan Azem ,iş adamı Mahmut Canberk’i vuran Sadık,1970’lerin kabadayılarından Hüseyin (Boşnak) bunlardandır. Süleyman Sırrı ,Ege Bağatur`u vuran kişidir. Sonradan Suriye’ye kaçtığı rivayet edilmiştir. 80 öncesi terör olaylarında kaybettiğimiz şehit polis memuru Adnan Can`ı (Çurçeviç) da rahmetle anmalıyız.

Hayırsever  İş Adamı Bosnalı Salih  Efendi

Bosnalı Salih Efendi, Osmanlı’nın son dönemlerinde Balkanlar’dan Adana’ya gelen ve elindeki sermayesi ile Taşköprü başına un fabrikası kurarak zengin olmuş ve 1889 yılında malikâne yaptırmıştır. 19. yy’ın sonu 20. yy’ın başında Adananın önemli şahsiyetlerinden olan Bosnalı Salih Efendi’nin 1889 yılında Seyhan Nehri kıyısında yaptırdığı malikâne hala tarihi dokusunu korumaktadır. 120 yıllık Bosnalı Salih Efendi malikânesi kaderine terkedilmiş bir halde yıkılmayı beklerken, iş adamı Halil Avcı tarafından restore edilip Hotel Bosnalı adıyla geçmişi ve günümüzü yaşamaya devam etmektedir. Sayın Halil Avcı, Bosnalı Salih Efendi’nin her zaman hayırseverliği ile anılan bir isim olduğundan dolayı isme saygısı olduğu için oteline bu ismi verdiğini söylemiştir.

Bosnalı Salih Efendi Camii

Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinde Balkanlar’dan Anadolu’ya göç eden muhacirlerin yerleştirildiği Adana’nın Yüreğir ilçesi Köprülü Mahallesi’nde, dönemin önde gelen iş adamlarından Bosnalı Salih Efendi öncülüğünde yapımına başlanan Köprüköy Camisi, 1930’da ibadete açıldı.

Bahçesine dikilen sarmaşıkların caminin tamamını kaplamasıyla halk arasında “Yeşil Cami” veya “Yeşil Minareli” olarak anılmaya başlamıştır

  Adana’da Yapılan ve Bilinen Bazı Boşnak Yemekleri

Kukurus(MısırEkmeği),Uştipak( Lokma),Kupus( Kapuska),Tutmaç ,Sisvara(Püre),Uçurkupivats,Kaçamak(Püre),Uçurkupivas,Kaçamak,Kolaçiç(Köftecikler),Mahluta(Mercimekli Piryan),Paprika,Kapus Pita,Kol Pita(Komporiça),Peçeni Klepa(Fırında Mantı),Halva Pita,Renduşa,Ribitsa(Yoğurtlu Boşnak Mantısı),Polaçinka,Şampita

 

                              ADANA HAMİTBEYBUCAĞI KÖYÜ BOŞNAKLARI

Adana’daki gezimize devam ediyoruz. Bu kez  Adana’ya 61 ,Ceyhan’ a 17 km uzaklıkta olan Hamitbey Bucağı’ndayız. Hamitbeybucağı, Adana ilinin Ceyhan ilçesine bağlı bir mahalledir. 2023 nufusu 398 ‘dir. Mahallenin adının nereden geldiği ve geçmişi hakkında bilgi yoktur. Ancak Kurtuluş Savaşı sırasında bölge halkından olan ve kahramanca mücadele eden Hamit Bey’in adına istinaden verildiği düşünülmektedir. Köy özellikle Bosna Hersek göçmenlerinin yerleştirilmesiyle nüfus kazanmıştır. Köy halkı göçmenlerden oluşmaktadır Bosna’dan ve Bulgaristan’dan 1-2 aile Selanik göçmeni olarak 4-5 aile ,Şam’dan gelen 2-3 aile ve gerisi Bosna göçmenidir. Köyde Türkçenin yani sıra Boşnakça da etkinliğini yitirmiş de olsa konuşulmaktadır. Bunda eskilerin Boşnakça konuşmalarındaki çekinikliği etkili olmuştur. Köy İslam kültür ve geleneklerinin yanı sıra kendine has kültür ve gelenekleri bulunan bir kültür yapısına sahiptir. Köyün  ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Ayrıca köy halkının önemli bir kısmı geçimini yurt dışında çalışarak sağlar. Köyün 2021 nüfusu 760 tır.160 haneden oluşan köyde 140 hane Boşnaktır. Genelde 50-70 yaşında olan 60-70 arası ,70-90 arası 40 -50 kişi arası ve geri kalan 50 yaş altıdır.

 

Boşnakların  Köye  Yerleşmesi

Köye Boşnakların gelişi bazı kaynaklarda 1892 ve Arnavutluk’tan göçen Boşnaklar olarak geçse de köylülerin ifadesine göre 1908 yılına denk gelmektedir. İlk gelen Boşnaklar Harbaş, Semaniç, Husiç, Cizmiç, Elkasoviç ,Çoraliç ve Dizdaroviç sülaleleridir. Bu sülaleler ise  Cazin ve Bihac yöresinden geldiler. 1923 Aralık ayından itibaren Boşnaklardan gelenler oldu. Köyün yüzde 90’ı Boşnaktır. Köy nüfusunun yaklaşık 400’ü köy dışında yaşamaktadır.

Köy muhtarı Fuat ELKAS  Kendisi Boşnaktır. Yaklaşık 40 aile bulunmaktadır. Boşnakça dili maalesef konuşulmamaktadır. Sadece kendi aralarında gizli bir şey konuşurken Boşnakça konuştukları bilinir. Düğünlerde bile Boşnak oyunu oynanmamaktadır. Günümüzde köyde yaşayan bazı Boşnak sülaleleri şunlardır: Paşiçler,Begoviçler,Semaniçler,Dizdarlar,Toniç(Okiç)Muranoviç,Şepiç,Çoraliçler,Kırcaaliçler,Delaliçler,Elkasoviç,Şehiç,Gardiyen ve Harbaşlar’dır.

Hamitbey Bucağı kökenli olup köy dışında yaşayan Boşnaklar genelde her ilde olup (Doğu hariç )bulunur.ancak genel itibariyle İstanbul, Yalova, İzmit( 20 hane ) Ankara ,Adana (30-40 hane) Ceyhan ‘da 30-40 hane ,1-2 hane Niğde,Hatay Dörtyol’da 8-9 hane kadar yaşamaktadır.

Köy halkının yaptığı Boşnak yemekleri; Piriyan, pide çeşitleri, Sütlü Dilonsa, Zelanitsa, Klukuşa, Cicipapa ,Lijlavak ,Direnica Pura (Kaçamak),Ribitsa ,Pita

 

                           UFACIKÖREN KÖYÜ ( NALBANT KÖYÜ ) BOŞNAKLARI    

Şimdi sıra eski ismiyle Nalbant şimdiki adıyla Ufaıkören Köyünde.. Boşnakların da Yaşadığı Bu Köy Adeta Birleşmiş Milletler Gibi

Ufacıkören köyü (Nalbant) Adana il merkezine uzaklığı 50 km ilçe merkezine uzaklığı ise 10 km’dir. Köyün nüfusu 340  kişidir. Köyün muhtarı Kemal Ergüleç’tir (2024)

Köyün  en önemli geçim kaynağı  tarım, hayvancılık ve meyveciliktir. Köyde  yaşayan Boşnak aile sayısının 10 hanedir. Boşnakların bir kısmının Hamitbeybucağı köyündeki Boşnaklarla akrabalık ilişkileri vardır. Nalbant eski adı yeni adı Ufacıkören olan köy Ermeni köyü olarak bilinir. Nalbantyan isimli çok zengin bir Ermeni ailenin çiftliği olarak bilinir.

Köyde arazi tarıma elverişli ve sulaktır. Kürtler, Libya ve Moritanya,Suriye,Mısır ve Ürdün Arapları, Selanik Muhacirleri ve Boşnaklar bir arada yaşamaktadır. Boşnakların hane sayısı diğerlerine göre çok azdır. Şu an köyde yaşayan Boşnak sayısı ise 15 kişiyi bulmayacak kadar azdır. Cenaze ve bayramlarda köydeki Boşnak sayısı artmaktadır.

Köydeki bu yapı Birleşmiş Milletleri andırmaktadır. Moritanya asıllı Abidin Kaymak Libya’dan gelen göçmenler olarak öncelikle Mustafa Kemal Atatürk’e minnettar olduklarını ifade ederek, “Dedem Trablusgarp Şavaşıında tanışır ve bizzat Şeyh Muhammed El Emin Efendi’yi kast ederek “Sizi Türkiye’ye davet ediyorum. Sizin gibi din alimleri ve vatanseverler olursa Türkiye Cumhuriyetinin ve İslam aleminin sırtı yere gelmez” der eline belge verir. Dedem de Fransızların ve gayri Müslümlerin esiri olacağımıza İslamiyet için mücadele ederiz diyerek Afrika’dan, Mısır, Suriye ,Ürdün  dahil Türkiye’ye gelir ve Atatürk’ün verdiği belge ile buraya yerleşirler. Burada Nalbant Köyünde tarımla uğraşmışız. Kürt, Arap, Boşnak, Muhacir kardeşçe yaşamayı öğrendik ve yaşasın Türkiye Cumhuriyeti. Allah devletimize zeval vermesin. Tüm Türkiye’ye bu kardeşliğin örnek olmasını isterim. Biz Boşnak bir ailenin kapısını çalar acıktım deriz derdimizi paylaşırız. Burada etnik kökenler değil insanlığımız özeldir. Her bayram namazı kıldıktan sonra tüm cemaat mahallede bayramlaşır ve daha sonra herkes evinde bayramlaşır kardeşliğimiz herkese örnek. Sporda bir çok başarımız var ve bize geçmişte takımda o kadar renkliydik ki “Brezilya  maçımız” ne zaman derlerdi” şeklinde ifade eder.Selanik göçmeni Ahmet Arıcı  atalarının Yunan ve Bulgarlardan gördükleri zulüm ile Adana’ya geldiklerini anlatarak, “Burada hepimiz kardeşiz ve ülkemiz için tek yürek olup yaşıyoruz” demiştir.

Boşnakların Köye Yerleşmesi

Ufacıkören’de yaşayan Boşnaklar bu köye doğrudan gelmemişlerdir. İlk olarak Adapazarı, ardından Osmaniye, Kozan ve Ufacıkören’e yerleşim olmuştur. Köye ilk yerleşim 1920’li tarihlerde olduğu belirtilmiştir. Köye ilk gelindiğinde kalabalık olarak yerleşilmiş ancak bir kısım Boşnak arazi azlığından dolayı Ceyhan ilçesindeki Hamitbeybucağı’ndaki akrabalarının yanına göç etmişlerdir.

Köyde şu an ikamet eden 10 hane kalmıştır. Bu 10 hanede de az sayıda kişi kalmış diğer evler boş bir şekilde durmaktadır. Köyde yaşayan genellikle yaşlı kadınlar ve erkeklerdir. Bu kişiler de Boşnakça çok az bilmektedir. Çocuk sayısı çok azdır. Köyde okul kapalıdır. Taşımalı eğitim yapılmaktadır. Sağlık ocağı ise yoktur. Köyün gençleri de Adana’da yaşamaktadır. Yaşlı kesimin bir kısmı ise çocuklarının yanına veya köyden göç ederek il merkezine taşınmıştır. Köyde yaşamaya devam eden Boşnaklar da yerel kültürden de etkilenmişlerdir.

ADANA’NIN EN ESKİ BOŞNAK GÖÇMENLERİ : ÇİÇEKLİ KÖYÜ BOŞNAKLARI

 Sıradaki durağımız kendilerinin Boşnak olduğunu bilip Boşnaklı diye kendilerini ifade eden ve fakat boşnaklık ile iligli hiçbir şey bilmeyen hemşehrilerimizin yaşadığı Çiçekli Köyü..

Köy Adana  ilinin Sarıçam  ilçesine bağlı bir mahalledir.Adana iline 25 km, Sarıçam ilçesine 25 km uzaklıktadır.Rakım ise 147’dir.

 2023 yılına göre Nüfusu Toplam 474 tır. Bu nüfusun 238’si Erkek, 236’si Kadındır.

Boşnakların  Çiçekli’ye  Göçleri

 1840’larda Çukurova sancağına (Adana o dönemde bir Osmanlı Vilayetidir) ilk gelen yerleşik Boşnaklar iç göç ile Konya`nın Ereğli kasabasından (Karaman Vilayetinden) 3 kardeş aileleriyle birlikte gelmişlerdir.

Yerleştikleri yer kurak ve çevresel olarak kıraç olduğundan, çalışarak ve toprağı işleyerek kısa zamanda ağaçlık ve yemyeşil hale getirmişler. Komşu yerel köylüler buraya çiçek gibi anlamında “Çiçekli” demişler. Halen köyün adı “Çiçekli” dir.

Çiçekli’nin girişinde, yolun solunda hemen size karşılayan bir tabela dikkat çekici olup, solmaya, kaybolmaya yüz tutumuş bir kimliği haykırır. “Boşnakoğulları” un değirmenidir bu tabela. Köy muhtarı Mehmet Karakuş “Boşnaklı” dan geldiklerini ısrarla söylerken, en (100 ün üstünde) “utluk nene” den de bahsetmeden duramıyor. Bosnayı hiç görmediklerini, Boşnakça tek kelime dahi (Boşnak kelimesi hariç!) bilmediklerini, hatta “utluk (kutlu) nene”nin dahi Boşnakça bilmediğini söylediler. Görüşme talebimi çok yaşlı olduğu ve hastalığından dolayı istemediler.

 Utluk nene geçmişin izlerini torunlarına anlatan önemli bir figür. Muhtar bütün bildiklerini ondan duyduğunu söyledi. 1840 ‘dan günümüze bu köyün 1600 bireylik bir popülasyona eriştiğini hayretle öğrendim. Şuan köyde 30 hane Boşnak kaldığını, diğerlerinin ise büyük şehirlere göçtüklerini anlattılar.

 Bölge köylerine kız verdiklerini, Özcan (lar) soy adındaki bireylerin Boşnak olduklarını da öğrenmiş oldum. Civardaki yaklaşık 8 köyde de Boşnaklıdan gelenlerin olduğunu köy muhtarı Karakuş anlatmıştı. Çiçekli de, geçmişten gelen göç travmasının izleri yok, varsa da kaybolan Boşnak kimliği gibi o anılarda yok olmuş. Köylüler sakin, huzurlu (köy cenazesine katıldım) ve oldukça çalışkan görünüyorlar. Köyün her yeri ekilebilir arazilerle donanmış ve ağaçlık. Buradaki Boşnaklar Çukurova kültünü özümsemişler. Kasket ve şalvar giyiyorlar. Şiveleri Adana ağızı ile konuşuyorlar.

 

ÜNLÜCE KÖYÜ(ŞEVKETİYE )BOŞNAKLARI

Adana ilinin Sarıçam ilçesine bağlı bir köydür.Nufusu 2023 te 307 kişi yaşamaktaydı.Köy Adana merkeze 40 Sarıçam ilçesine ise 15 km mesafede olup Sarıçamın merkeze  en uzak köyüdür.Köyde 35 hane olup köyde devamlı yaşayan Boşnak sayısı 100 kişi civarıdır.

Boşnakların Yerleşimi

Kurtuluş yılları sırasında Kosova’dan göç eden Arnavut’ların ve Akova (Bijelopolje ).Taşlıca ( Pljevlja ) yerleşmesi ile kurulmuştur. Köyün eski ismi Şevketiye olup köy yemeklerinin meşhur olması üzerine Ünlüce olarak değiştirilmiştir. Boşnaklar, köye Bosna Hersek ve Sancak bölgesindeki  Akova, Taşlıca ve Novipazar ve Mostar bölgesinden 1926 yılında 35 kişi gelip yerleştirilmiştir. . Köyde Boşnakların ve Arnavutların nüfus dengesi yarı yarıya durumdadır.Ünlüce Boşnaklarının Konya, Karaman’a oradan da Kozan’a ve Ünlüce’ye gelmişlerdir. Boşnaklar Konya‘dan gelirken 70 hane olarak Adana’ya gelmişlerdir. Bu ailelerin 30-35 hanesi Hamitbeybucağına yerleşmiştir.

Kültürel Yapısı

Birbirleri ile olan ilişkileri gayet iyidir. Ünlüce köyündeki Boşnaklar daha açık toplum özelliği gösterir. Kültürlerini koruyan ve en çok yaşatan Ünlüce köyü Boşnaklarıdır Okuma yazma oranı yüksektir. Ünlüce köyüne yerleşim doğrudan olmamıştır.

Köyün yemekleri meşhurdur örneğin Boşnak böreği (pita), Arnavut böreği (pırpeç), mişoriz, ijlavak bunlardan bazılarıdır. Ancak savaş yıllarında göç edip geldikleri için Adana kültürü ile özdeşleşmiştir.

Ünlüce köyü Boşnakları bayramlarda hep bir araya gelirler. Onlar için bayramlar buluşma ve kaynaşma vesilesidir. Gençlerin büyük kısmı Adana il merkezinde veya diğer illerde yaşamaktadır. Ünlüce Boşnakları geçiş dönemi ritüellerini çok iyi uygulamaktadır. Yardımlaşma,paylaşma köyde çok önemlidir. Akrabalık ilişkileri çok kuvvetlidir. Eğlence kültürü çok gelişmiştir. Düğünlerini bütçelerine göre ve genellikle yazın yaparlar. Örf adet ve geleneklerinde yerel kültürlerden etkilenmiştir. Burada yaşayan Boşnaklar kültürel değerlerini diğer köylere göre çok iyi korumuşlardır. Bunda belki de Arnavutlarla aynı kaderi paylaşmış olmaları yatar

İstiklal Savaşı  Gazisi Salih  Kadiç (Parlakalın)

Kadiç ailesi 1902 yılında bu sebeplerden Türkiye ye göç etmiştir. O tarihte Salih Kadiç 18`inde bir delikanlıdır. Daha önce İstanbul’a , ardından İzmit-Karamürsel’e geçmişler.1 yıl sonrada Dörtyol –Erzin’e ( Hatay bağlı ) gelmişler. Burada uzun süre kalmayan aile bu sefer temelli olarak, çiftçiliğe daha elverişli , Adana-Ünlüce (Nacarlı ) köyüne yerleşmişlerdir. Bugün , Salih amcanın torunları hala bu köyde ikamet etmektedirler.

Salih Kadiç 20 yaşında ( 1904 ) kendisi gibi Boşnak olan Sevdiye Tırka hanımla hayatını birleştirmiştir. Bu evlilikten 5 çocukları olmuştur. Bize bu hikayeyi anlatan 75 yaşındaki Seydi amca ( 1920 ) en büyük evladıdır. Babasının emaneti olan Gazilik payesi  İstiklal madalyasını , şerefle göğsünde taşımaktadır.(Seydi amcada hakkın rahmetine kavuşmuştur, bugün yaşamamaktadır artık )

Köyün Geçim Kaynakları

Köyde yaşayanların çoğu emekli ve çiftçidir. Genç nüfus çok azdır.Köyün ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Çocuk sayısı çok azdır. Bu nedenle köyde okul kapalıdır. Köydeki sayıları az olan çocuklar taşımalı eğitimle yakın yerdeki okullara gitmektedir. Köyde sağlık ocağı kapalıdır. Ayda bir doktor gelmektedir

Köyün iklimi, Akdeniz iklimi etki alanı içerisindedir. Orman bakımından genel olarak Çam Ormanı ve Bodur Çalılar yaygındır.

Köye ayrıca ulaşımı sağlayan yol asfalt olup köyde elektrik ve sabit telefon vardır.

Köyün içme suyu şebekesi ve kanalizasyon şebekesi vardır. 2007 kanalizasyon sistemi döşenmiştir.

 

Hazırlayan: Şevket KOÇ

Kaynaklar:

-İgman.tv
-Adanalı Boşnakların Tarihi,Ufuk SÜSLÜ
-Adana Valiliği
-Ufuk Süslü, Bin Sekiz Yüz Kırk`tan Günümüze Çukurova Boşnakları. “175 Yıllık Sosyal Değişim” , I. Uluslararası Sosyal Bilimler Araştırmaları Kongresi
-Türkiyenin Sadık Vatandaşları Boşnaklar,Sait Kaçapor
-Boşnakların Türkiyeye Göçleri (1878-1934) ,Fahriye Emgili

-Yusuf KARAGÖZ.Adana Boşnakları Halk Bilimi Araştırması.Yüksek Lisans Tezi.Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 

-Ali Nihat TEZÖLMEZ.Meşrutiyetten Cumhuriyete Adana’da Nüfus Hareketleri (1876-1923).Yüksek Lisans Tezi.2018

-koylerim.com

-Hasan Dizdar

-nufusune.com

-kayihanzeybek.com

-Fuat ELKAS (Hamitbeybucağı Köyü Muhtarı )

-https://www.sondakika.com/yerel/haber-birlesmis-milletler-mahallesi-diyorlar-adana-nin-15505620/

-https://www.adana.bel.tr/tr/muhtarlar

–wikipedi

–İstiklal Savaşı Gazisi Salih KADİÇ. https://bosnakhaber.com/istiklal-savasi-gazisi-bosnak-salih-kadic/