SANDZAK’TAKİ TEK PADİŞAH CAMİSİ

Sjenica’nın simgesi, Sandžak’taki tek padişah camisi olan Sultan Valide Camii’dir. Herkes, camiyi bir sultanın annesi — yani Valide Sultan — tarafından yaptırıldığını bilir. Ancak hangi sultanın annesi olduğu ve bu cömert sultanın kim olduğu pek bilinmez.

Bu yazıda güzel Sjenica camisinden fazla söz etmeyeceğim; çünkü onun hakkında zaten çok şey yazıldı ve Sandžak halkı onu iyi tanıyor. Ben bu yazıda caminin banisi, vakfeden kişi Sultan Valide Pertevniyal Sultan’dan — yani bir zamanlar padişahın eşi, sonra annesi olan kadından — ve son büyük Osmanlı padişahı II. Abdülhamid’in (1876–1909) hayatında da özel bir yere sahip bu kadından bahsedeceğim.

Bu olağanüstü kadın, üç önemli Osmanlı padişahıyla yakından ilişkilidir.

Adı Pertevniyal (bizde genelde Pertevnihal denir). Kaynaklarda “Sultan Pertevniyal”, “Haseki Pertevniyal Sultan” ve “Valide Pertevniyal Sultan” olarak geçer.

Üç padişah onu çok sevmiş ve ondan etkilenmiştir:

— Eşi II. Mahmud (1808–1839),

— Tek oğlu ve ileride padişah olacak Abdülaziz (25 Haziran 1861 – 30 Mayıs 1876),

— Ve Osmanlı tarihinin son iki buçuk yüzyılındaki en büyük padişah olan II. Abdülhamid.

Bir kadının üç padişah üzerinde bu kadar etkili olması nadir görülen bir durumdur. Meşhur Hürrem Sultan bile sadece eşi Kanuni Sultan Süleyman (1520–1566) üzerinde bu denli etkili olmuş, ancak oğlunun ve torunlarının dönemini görememiştir.

Kökeni ve Saraya Girişi

Pertevniyal Sultan 1812 yılında doğdu.

Kökeni konusunda tarihçiler arasında farklı görüşler vardır. En yaygın görüş, onun Çerkes asıllı, Kafkasya’daki ünlü Şapsığ kabilesinden olduğu yönündedir. Ancak Kürt ya da Eflak (Romanya) kökenli olduğu yönünde de iddialar vardır.

Gerçek adının Besime olduğu, saraya geldikten sonra kendisine “ışık” veya “mutluluk parıltısı” anlamına gelen Pertevniyal adının verildiği bilinir.

Genç Besime, Sultan II. Mahmud’un kız kardeşi Esma Sultan tarafından satın alınmış, güzelliğiyle dikkat çekince Esma Sultan onu ağabeyi II. Mahmud’un haremine hediye etmiştir.

O zamanlar 18 yaşında olan Pertevniyal, 8 Şubat 1830’da bir erkek çocuk doğurarak padişahın beşinci eşi statüsüne yükselmiş ve oğlunun padişah olma ihtimali nedeniyle “İkinci İkbal” unvanını almıştır.

1839’da Sultan II. Mahmud öldüğünde, Pertevniyal henüz 27 yaşındaydı. Yerine, Mahmud’un diğer oğlu Abdülmecid I tahta geçti.

Pertevniyal, Beşiktaş’taki şehzadeler sarayında yaşamaya başladı.

Abdülmecid ona saygı duysa da, kardeşi Abdülaziz’e karşı temkinli davranıyordu; çünkü kardeşinin tahta göz dikmesinden korkuyordu.

Ancak 25 Haziran 1861’de Abdülmecid beklenmedik biçimde öldü.

Valide Sultanlık Dönemi

Yerine Abdülaziz geçti ve annesi Pertevniyal, artık “Mehd-i Ulyâ-yı Saltanat” ve “İsmetlû Valide Sultan-ı Âlişan Hazretleri” unvanlarını taşıyan Valide Sultan oldu.

Oğlunun saltanatı, onun da en parlak dönemi oldu.

Dolmabahçe Sarayı’nda otoritesi büyüktü; harem onun idaresindeydi.

Herkes onun “halkın annesi” olarak anıldığını, sultanın gözdesi olmanın en kısa yolunun onun aracılığıyla geçtiğini bilirdi.

Devlet işlerine karışıyor, önemli atamalarda etkili oluyordu. Ancak bu durum, kimi zaman Abdülaziz’in saltanatında istikrarsızlığa da yol açtı.

Kız kardeşi Hoşyar Kadın, Mısır Valisi İbrahim Paşa’nın eşi ve Mısır–Sudan hıdivi İsmail Paşa’nın annesiydi. Pertevniyal’in müdahaleleri zaman zaman uluslararası boyut da kazanıyordu; örneğin İsmail Paşa, ona ve sultana kıymetli hediyeler göndererek Mısır’daki yönetimin ailesi içinde kalmasını sağlamıştı.

Pertevniyal, birçok yabancı elçi ve devlet adamını da kabul ederdi; çünkü herkes onun sultan üzerindeki büyük etkisini bilirdi.

Olaylar, Zenginlik ve Düşüş

1867’de Sultan Abdülaziz Avrupa gezisine çıktı — Fransa, İngiltere ve Prusya’yı ziyaret etti.

Ertesi yıl Fransa İmparatoriçesi Eugénie, Osmanlı’ya iade-i ziyarette bulundu.

Ancak Dolmabahçe Sarayı’nda hareme giren yabancı kadından rahatsız olan Valide Sultan, öfkeye kapılıp Fransız imparatoriçeye tokat atmış ve bu olay diplomatik krize neden olmuştur.

Yine de bu ziyaret, Osmanlı haremlerinde Batı modasının yayılmasına vesile olmuştur.

Pertevniyal ve oğlu lüks ve savurganlığı severdi.

Devlet hazinesini kişisel zevklerine harcadılar:

— Yeni saraylar yaptırdılar,

— Lüks davetler verdiler,

— Yüzlerce hizmetkâr, müzisyen, kapı muhafızı ve aşçı çalıştırdılar.

Pertevniyal her gün 50 kıyafet alıp dağıtırdı.

Sultan zırhlı gemiler, tren lokomotifleri satın alırdı ama ne denizci ne demiryolu vardı.

Bu israf, 1875’te Osmanlı’nın iflasını ilan etmesine neden oldu.

Halk ağır vergiler altında ezildi; Bosna-Hersek ve Bulgaristan’da isyanlar çıktı.

Sonunda, 30 Mayıs 1876’da bir darbe ile Sultan Abdülaziz tahttan indirildi.

Topkapı Sarayı’nda 38 gün tutuldu, sonra Feriye Sarayı’na götürüldü.

Valide Sultan’ın Dolmabahçe’deki odaları arandı, altın ve mücevher dolu sandıklar bulundu.

4 Haziran 1876’da Abdülaziz’in bileklerini keserek intihar ettiği açıklandı; ancak birçok tarihçi onun öldürüldüğünü düşünür.

Cenazesi babası II. Mahmud’un türbesine (Fatih’te) gömüldü.

Son Yılları

Fotoğraf açıklaması yok.

Aynı yıl Murad V kısa süreliğine tahta çıktı, sonra tahttan indirildi ve yerine II. Abdülhamid geçti.

Abdülhamid, çocukluğundan beri Pertevniyal’e çok bağlıydı — hatta öz annesinden bile çok severdi.

Tahta çıkar çıkmaz onu saray hapsinden çıkardı, Ortaköy Sarayı’na yerleştirdi ve ona büyük saygı gösterdi.

Oğlunun ölümünden sonra yedi yıl daha yaşadı.

Kendini hayır işlerine adadı; yoksul kız çocuklarını yetiştirdi.

Bu kızlardan biri, ileride Abdülhamid’in eşi olacak Müşfika Hanım’dı.

Pertevniyal Valide Sultan, 5 Şubat 1883’te Ortaköy Sarayı’nda vefat etti.

İstanbul Aksaray’daki Valide Sultan Camii’nin türbesine defnedildi — bu camiyi de kendisi yaptırmıştı.

anıt görseli olabilir